Монголчуудын ертөнцийг үзэх үзлийн гол цөм нь тэнгэр шүтлэг байв. Хүннүгийн үеэс улбаатай тэнгэр шүтлэг Чингис хааны үед улам бэхэжсэн. Тэнгэрийг асар их хүч, орон зай, сэтгэлийн уужим ухааны бэлгэдэл хэмээн ойлгож байсан нь монголчуудын сэтгэлгээ, соёлын суурь болжээ.

Эртний монголчууд аянга, цахилгаан, гал зэргийг асар их хүчтэй шүтээн хэмээн үзэж, ялангуяа галыг ариун, хамгаалах шинжтэй шүтээн болгон тахиж иржээ. Наадам, зан үйл, аян замын өмнө болон дараа галд мөргөж, амар амгалан, эрүүл энхийг ерөөдөг уламжлал тогтсон.

«Гал бол хамгийн ариун зүйл бөгөөд бүхнийг ариутгагч хүч»

Академич Б.Ринчэн соёмбо тэмдгийн бүтэц дэх нар, сар, гал зэрэг дүрслэлийг монголын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын бэлгэдэл гэж тайлбарласан. Эдгээр тэмдгийн хэлбэр, дүрслэл хөгжих явцад хээ угалз үүсэх эх сурвалж болсон гэж үздэг.

Хээ угалзын эхэн үеийн дүрслэл нь энгийн шулуун, хөндлөн, босоо зураасуудын зохицлоос үүдэн загалмай хэлбэрийг бий болгож, улмаар галын бэлгэдэлтэй холбогдон хөгжсөн. Энэ нь хожим «хас» хээ болон төлөвшиж, арга билиг, тэнцвэр, орчлон ертөнцийн зохицлыг илэрхийлэх бэлгэдэл болжээ.

Хээ угалзын зохиомж нь хийсвэр сэтгэхүйд суурилдаг. Дүрс, хэлбэр, хөдөлгөөн, хэмнэл, орон зайн зохирол, өнгөний уялдаа зэргээр дамжин хүний сэтгэл, мэдрэмжид нөлөөлөх чадвартай. Зохиомжийн хамгийн жижиг элемент хүртэл утга бэлгэдэл агуулдаг.

Зохиомжийн талбар нь дугуй, зууван, дөрвөлжин, гонзгой, туузан, гурвалжин, ромбо зэрэг олон хэлбэртэй. Нуман, долгиолог болон шулуун зурааснууд нь хээ угалзын дүрс бүтцийн эх үндэс бөгөөд чиглэл, хөдөлгөөн, харьцаа хэмжээний хувьд ихээхэн хувьсах боломжтой.

«Хээ угалз нь зөвхөн гоёл чимэглэлийн хэлбэр бус, харин тэнгэр шүтлэг, галын бэлгэдэл, байгальтай зохицон орших үзэл, нүүдэлчдийн ертөнцийг үзэх гүн ухааны илэрхийлэл болсон соёлын цогц тогтолцоо»

Монголчуудын нүүдлийн соёл нь урлан бүтээх арга барилд тодорхой нөлөөлж иржээ. Эрт үеэс жин ихтэй, овортой эд зүйлийг урлахаас зайлсхийж, урлах хүсэл эрмэлзлэлээ зөөвөрлөх боломжтой, ахуйн хэрэглээний эд зүйлсэд шингээн илэрхийлжээ.

Авдарын нүүрний хээ, дээлийн эмжээр, хажаар, эмээлийн хэрэгсэл, гэрийн багана, унь, хаалга зэрэг нь нүүдэлчин хүний урлан бүтээх эрмэлзлэлийг илэрхийлэх утга төгөлдөр талбар болж байсан. Орд харш, сүм дуган, гэр өргөөгөө хээ угалзаар чимэглэж ирсэн нь олон археологийн баримтаар нотлогддог.

Судлаачдын үзэж буйгаар монгол үндэсний хээ угалз ойролцоогоор 1500 орчим нэр төрөлтэй бөгөөд дүрсэлсэн хэлбэр, утга агуулгаар нь геометрийн, амьтны, ургамлын, байгалийн, шашны гэж таван үндсэн бүлэгт хуваан авч үздэг.

Хас хээ нь монгол хээ угалзын тогтолцоонд онцгой байр суурь эзэлдэг, гүн гүнзгий бэлгэдэл, олон давхар утга агуулгатай эртний тэмдэг юм. «Мөнх тэнгэрийн бэлгэдэл, мятаршгүй тэмүүлэл» хэмээн ойлгогдохын зэрэгцээ арга билигийн шүтэлцээт мөнхийн ялалт, сүр хүч, мөнх оршихуйн бэлгэдэл гэсэн өргөн утга агуулдаг.

Хас хээний үүсэл нь чагтан хээтэй нягт холбоотой. Эрт үед уруулийн хоёр модны дөрвөн үзүүрт гал оруулснаар хас дүрс бүрэлдсэн гэх таамаг байдаг. Нар зөв эргэсэн чиглэлтэй хас нь арга, нар буруу эргэсэн чиглэлтэй хас нь билигийг илэрхийлдэг.

«Хас бол жирийн хээ бус, харин тэнгэр, нар, сар, огторгуй, сансрын ухагдахуунуудтай шүтэлцсэн, шидэт мушгиа, эргүүлэгт бүтэц бүхий язгуур бэлгэ тэмдэг юм»

Өлзий хээ нь элбэг баян, төгс жаргал, буян хишиг дэлгэрэхийг бэлгэдсэн чухал хээний нэг юм. Эрдэм мэдлэгийн арвин их хуримтлал, амьдралын сайн сайхан бүхний үргэлжлэл, эв нэгдэл, амгалан тайван оршихуйн бэлгэдэл.

Өлзий хээний зохиомжийн үндсэн нэгж нь «өлзийн нүд» бөгөөд монголчууд үүнийг гэрийн «хананы нүд» хэмээн нэрлэж ирсэн. Судалгаагаар 400 гаруй дүрс хувилбартай — дан, давхар, битүү, холбоо, мухар, очир, цэцэгт, хатан, сүлжээ, түмэн өлзий гэх мэт.

«Өлзий хээ нь нэгэн зүйлийг сүлжсэн бүтэцтэй тул сүлжээний байдлаар зүйрлүүлэн нэрлэсэн үг мэт»

Алхан хээ нь хамгийн өргөн дэлгэрсэн, гүн утга бэлгэдэлтэй геометрийн хээ юм. Үүрд бат бөх оршихуй, мөнхийн хөдөлгөөн, зах хязгааргүй амгалан тайван байдал, аз жаргалыг бэлгэднэ.

Битүү алхан, задгай алхан, ташуу алх, хос алх, туузан алх, мушгиа алх зэрэг 300 гаруй хувилбартай. Алхан хээний дээш харсан алх нь «арга», доош харсан алх нь «билиг»-ийг илэрхийлж, эдгээр нь харилцан шүтэлцэн цогц утга бүрдүүлдэг.

«Алх нь хөдөлмөрийн зэвсэг тул уг хээний утга нь хөдөлмөр гэсэн ойлголттой болжээ»

Чагтан хээ нь монгол хээ угалзын хамгийн эртний хэлбэрүүдийн нэг. Гал шүтлэг, байгаль ертөнцийн зохицол, арга билигийн ухаантай гүнзгий холбоотой. «Хамгийн баян», «нэн баян» хэмээх утга агуулж, элбэг дэлбэг байдал, амьдралын эрч хүчийг бэлгэднэ.

Хэнтий аймгийн Рашаан хад, Төв аймгийн Бичигт улаан хад зэрэг хадны сүг зурагт чагтан хээний дүрс хадгалагдан үлдсэн. Босоо шулуун зураас нь «арга», хөндлөн шулуун зураас нь «билиг»-ийг илэрхийлж, эсрэгцэл дундах зохицол, тэнцвэрийг бэлгэднэ.

«Хээнцэр нь орчин үеийн протоорнамент ухагдахуунтай дүйцнэ. Байгаль ертөнцийн тэнцвэрт зохицол, харилцан шүтэн барилдахуйг илэрхийлсэн дүрслэл юм»

Чагтан хээ

Түмэннасан хээ нь үүрд мөнх, зах хязгааргүй оршихуйн утгыг илэрхийлнэ. Нар зөв болон нар буруу эргэлттэй хас хээнүүдийг хооронд нь холбон зохиомжлож, эхлэл төгсгөлгүй үргэлжлэх хэмнэл үүсгэдэг.

Чагтан хээ → хас хээ → түмэннасан хээ гэсэн хөгжлийн логик дарааллаар бүрэлдэн тогтож, монголчуудын арга билигийн ухаанд тулгуурлан урт удаан нас, элбэг дэлбэг амьдрал, гэр бүлийн эв нэгдлийг ерөөсөн утгыг агуулна.

Хаан бугуйвч хээ нь XIII зуунаас өмнөх үеэс уламжлагдан ирсэн, эв нэгдэл, эрхэм баян байдал, мөнхийн холбоог бэлгэдсэн геометрийн хээ юм. Хоёр дугуйг гархиар холбосон бүтэцтэй бөгөөд түүний төв хэсэгт чагт маягийн жижиг дугуйг нэмж дүрсэлдэг. Дөрвөн зүг, найман зовхист орших ард түмэн ахан дүүс, эв найрамдалтай, энх амгалан аж төрөхийн зөн билигийг илэрхийлдэг. Хувь хүний болон улс аймаг, нийгмийн түвшний эв нэгдэл, тогтвортой байдлыг бэлгэдсэн гэж ойлгож болно.

Хатан сүйх хээ нь хувиршгүй үнэнч сэтгэл, зол жаргал, бат бөх холбооны бэлгэдэлтэй хээ юм. Угласан чимэглэлтэй, ханангийн хэлбэр бүхий зохиомжтой бөгөөд өлзий хээний бүтэцтэй нягт холбоотой. Арван нүдэн өлзий утсан хээний нүдийг тасралтгүй холбох үед «хос бугуйвч» буюу «холбоо тэгрэг» хээ үүсдэг. Эдгээр хоёр хээ нь нэг язгуур эх дүрслэлээс салаалан хөгжсөн бөгөөд тэдгээрийн «эх дүрс», «унаган шинж» хэзээ ч алдагддаггүй онцлогтой.

Амьтдын дүрт хээний дотор «Дөрвөн хүчтэн» — луу, арслан, хангарди, бар — онцгой байр суурь эзэлнэ. Дөрвөн зүгээс муу юм халдахыг хамгаалах утгатай.

🐉 Луу

🦁 Арслан

🐅 Бар

🦅 Хангарди

«Дөрвөн хүчтэнд барагтай юм халдаж чаддаггүйтэй адил хүний үйлсэд саад тотгор үл ойртон, явсан газартаа сүр сүлдтэй, хийморьтой байхыг ерөөдөг»

Шашны хээ нь буддын шашны үзэл санаа, бэлгэдлийг агуулна. Дуганы хаалга, дотоод засал, тахилын эд зүйлд өргөн хэрэглэгдэнэ.

Монгол уламжлалт урлагт шашны хээ нь хамгийн гүнзгий утга санаа бүхий ангид орно. Буддын шашны найман тахил болон зохиомжийн элементүүдийг угалзан хэлбэрт оруулсан эдгээр хээнүүд нь зан үйл, ёслол болон архитектурт өргөнөөр хэрэглэгдсээр ирсэн.

☸️ Хорол

💎 Чандмань

Нацагдорж угалз

🪷 Шашны хээ

Эвэр угалз нь монгол угалзын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд гоо үзэсгэлэн, сүр жавхлан, өсөн үржих, олз омог, буян хишиг арвижин дэлгэрэх утга бэлгэдлийг агуулдаг. Аргал, буга, янгир зэрэг амьтдын эврийн хэлбэрийг хийсвэрлэн загварчилсан монгол угалзанд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг энэ угалз нь дан угалз, давхар угалз, хамар угалз, буга эвэр, сүлжээ угалз гэх мэт олон хувилбартай.

Хамар угалз нь амь амьдралын тасралтгүй холбоо, үргэлжлэн хөгжил дэвших хөдөлгөөнийг бэлгэднэ. "Хамар угалз" хэмээх нэршил нь бодит амьтдын хамрын хэлбэр, товгор бүтцийг хийсвэрлэн дүрсэлснээс үүдэлтэй байж болно. Хамар угалз нь билиг шинжид хамаарах тул ямар ч хээ, угалзтай арга билгийн шүтэлцээ үүсгэн зохиомжлогдох боломжтой, олон хувилбартай байдгаараа онцлогтой.

Эвэр угалз нь аргаль, бугын эвэрээс санаа авсан, монгол хээнд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг төрөл. Гоо үзэсгэлэн, сүр жавхлан, өсөн үржих, олз омог, буян хишиг арвижин дэлгэрэх утга агуулна. Дан угалз, давхар угалз, сүлжээ угалз зэрэг олон хувилбартай.

Хамар угалз нь амь амьдралын тасралтгүй холбоо, хөгжил дэвших хөдөлгөөн, уран тансаг үзэмжийг бэлгэднэ. Билиг шинжтэй, гогцоо хэлбэрийн зураас, нуман, долгиолог хөдөлгөөнөөс бүрдэнэ.

Хамар угалз

«Угалз гэдэг үг нь аргалийн эвэртэй холбон үзэх үндэстэй. Юманд тавих элдэв чимгийн ерөнхий нэр нь хээ, харин мушгирсан эвэр хэлбэрийн нэршил нь угалз юм»